Ramowy program
obchodów 700-lecia Osieka

6 kwietnia 2017 - Uroczysta sesja Rady Gminy rozpoczynająca obchody 700-lecia Osieka

- Wykład dr. Przemysława Stanko - Uniwersytet Papieski Jana Pawła II

- Koncert zespołu im. G. Ph. Telemanna


kwiecień/czerwiec - Działania edukacyjne w szkołach: wykłady, konkursy (plastyczny, literacki, historyczny)


14 maja - Festiwal Folklorystyczny Sami Swoi


maj/czerwiec - Zawody sportowe o puchar Wójta Gminy


4 czerwca - Dzień Dziecka


23-28 maja - Ogólnopolski plener malarski „Malowniczy Osiek” oraz wystawa poplenerowa


24 czerwca - Rodzinny Rajd Rowerowy


24-25 czerwca - Dni Osieka (koncerty zespołów Zakopower, Łzy i in.)


lipiec/sierpień - Wystawa plenerowa „Osiek w dawnej fotografii”


czerwiec - Wydanie monografii Osieka (od 1317 do 1772 roku)


20 sierpnia - Dożynki gminne


10 września - Jesienny Piknik Rodzinny


listopad - Wydanie kalendarium lokacyjnego Osieka oraz pamiątkowych medali okolicznościowych


11 listopada - Obchody Święta Niepodległości, odsłonięcie obelisku upamiętniającego obchody 700-lecia


19 listopada 2017 roku - Uroczyste zakończenie obchodów, koncert Zespołu Pieśni i Tańca Śląsk


Dlaczego w roku 2017 ?

W obecnym 2017 roku społeczność Osieka będzie uroczyście obchodzić Jubileusz 700-lecia istnienia wsi. Przy tej okazji, zapewne, wielu mieszkańców, tych starszych jak i młodszych, zadaje sobie pytanie dlaczego 700 lat? Przecież Osiek jest starszy, o czym można bez większego problemu przeczytać w Wikipedii czy w ostatniej monografii wsi z 2004 r. Także władze gminy informują na swojej stronie internetowej, iż pierwszy dokument dotyczący Osieka koło Oświęcimia pochodzi z 1278 r. Tak też sprawę przedstawia wiele przewodników turystycznych po ziemi oświęcimskiej, informatorów wydawanych przez władze powiatowe czy inne instytucje. Skąd zatem 700 lat w 2017 roku?


Rozwikłanie tej z pozoru łatwej matematycznie zagadki (700 lat w 2017 r. czy już 740 lat w 2018 r.) trzeba przedstawić mieszkańcom, prezentując krótki zarys dziejów ziemi oświęcimskiej, jak również omawiając dokument z 1278 r. Informacja o dokumencie księcia krakowskiego Bolesława Wstydliwego z 17 sierpnia 1278 r., wspominającym o kościele w Osieku (Ecclesie de Ossech), była znana badaczom już w 1874 r. Powtórzona została w 1886 r. (zob. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich pod red. B. Chlebowskiego, t. VII, Warszawa 1886, s. 630), z przypisaniem do Osieka koło Oświęcimia, jakkolwiek wydawca dokumentu prof. Franciszek Piekosiński, wyraźnie stwierdził, iż wspomnianego w akcie z 17 VIII 1278 r. kościoła w Osieku nie sposób jednoznacznie przypisać do jednej z dwóch osad w ówczesnej Galicji: Osieka koło Oświęcimia i Osieka koło Jasła (tylko takie osady F. Piekosiński brał pod uwagę). Po 1886 r. wszyscy badacze zarówno naukowcy, jak i regionaliści (m.in. T. Śledzikowski, J. Zinkow, A. Hałatek i B. Jania), aż do chwili obecnej, powtarzają bezkrytycznie tezę, iż dokument z 1278 r. odnosi się bezsprzecznie do Osieka w powiecie oświęcimskim i od tej daty datują także początki lokalnej parafii. Niestety, nikt z wymienionych autorów nie pochylił się nad treścią dokumentu, nie przeprowadził krytyki zewnętrznej i wewnętrznej dokumentu Bolesława Wstydliwego, a nawet nie wziął pod uwagę złożonych dziejów dawnego pogranicza śląsko-małopolskiego w XIII wieku. Gdyby to uczyniono pod koniec XIX wieku czy później, dziś od wielu lat kwestia byłaby wyjaśniona, a tymczasem wspomniana Wikipedia odsyła każdego internautę do aktu z 1278, jako najdalej wstecz potwierdzonej informacji o Osieku. Warto zatem dokładnie przyjrzeć się temu dokumentowi.


Dokument Bolesława Wstydliwego, wydany w Osieku w XVI kalendy września 1278 r. (= 17 VIII 1278 r.), przyznawał z woli księcia krakowskiego kościołowi parafialnemu w Bochni bałwan soli, a ponadto kościołowi w Osieku 12 srebrnych grzywien. Dokument ów nie zachował się w oryginale, lecz w XV-wiecznej kopii, o czym nadmienił jego wydawca prof. F. Piekosiński. Czy Bolesław Wstydliwy mógł wystawić akt z 17 VIII 1278 r. w Osieku koło Oświęcimia? Czy książę ten posiadał wówczas ziemię (kasztelanię) oświęcimską? Czy w Osieku mógł już w 1278 r. istnieć kościół parafialny? Tych pytań nikt sobie nie zadał przez ponad 130 lat. Tymczasem, jak wiadomo powszechnie, książęta krakowscy nie byli władcami kasztelanii oświęcimskiej od 1177–1178, gdyż wówczas to książę krakowski Kazimierz II Sprawiedliwy przekazał wspomnianą kasztelanię księciu opolskiemu Mieszkowi Plątonogiemu. Od tej pory kasztelania oświęcimska wchodziła w skład księstwa opolskiego i dzieliła jego losy polityczne, stając się po 1280 r. częścią nowego księstwa raciborsko-cieszyńskiego, a od 1290 r. elementem księstwa cieszyńskiego. W 1278 r. władcą opolsko-raciborskim był książę Władysław (zm. 1280/1281). Tak więc książę krakowski Bolesław Wstydliwy nie był właścicielem ziemi oświęcimskiej, nie mógł też przyjechać do nie swoich dóbr osieckich i tu wystawić akt dotyczący nie swojego terytorium. Jedyną osobą uprawnioną do wystawiania aktów w sprawach ziemi oświęcimskiej był książę opolsko-raciborski Władysław. Warto jeszcze nadmienić, iż nie ma jakichkolwiek informacji o istnieniu parafii w Osieku przed 1278 r., a dokument z 17 VIII 1278 r. wyraźnie informuje o świątyni osieckiej, a zatem musiała ona powstać na długo przed omawianym aktem. Z terenu ziemi oświęcimskiej nie posiadamy zaś sprzed 1325 r. jakichkolwiek informacji o istnieniu parafii na tym obszarze. Oprócz tego obszar między Sołą a Skawą był jeszcze w 1278 r. w dużej części porośnięty puszczą karpacką. Podsumowując niniejsze rozważania, trzeba stwierdzić, że nie istnieją jakiekolwiek przesłanki logiczne i merytoryczne, aby łączyć akt z 17 VIII 1278 r. z Osiekiem koło Oświęcimia.


Jakiego zatem Osieka dotyczy akt z 1278 r. Do wyboru mamy Osiek Jasielski i Osiek koło Sandomierza, oba położone w 1278 r. na obszarze władztwa księcia Bolesława Wstydliwego. Jednoznaczną odpowiedź, o który Osiek chodzi, pozwoli dać dopiero dalsze badanie najodleglejszej historii wspomnianych osad. Wrócę do rozważań o oświęcimskim Osieku.


Negacja dokumentu z 17 VIII 1278 r. wyzwala jednocześnie pytanie o najstarszy potwierdzony źródłowo dokument istnienia wsi Osiek koło Oświęcimia. Dokumentem tym jest akt księcia oświęcimskiego Władysława I z 3 marca 1317 r., mocą którego książę nadał sołectwo w Osieku swojemu słudze. Z informacji tej wynika wniosek, że wieś Osiek istniała już przed 1317 r., lecz nie znamy, niestety, daty jej lokacji. Akt z 3 III 1317 r. jest jednak najstarszą potwierdzoną źródłowo informacją o Osieku. Stąd zatem wiadomo, iż w obecnym roku kalendarzowym mija dokładnie 700 lat od pojawienia się Osieka na kartach źródeł.


dr. Przemysław Stanko
Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie